Nontron

Het mes van Nontron geldt als het oudste mes van Frankrijk. Het wordt al eeuwenlang in hetzelfde kleine stadje in de Périgord gemaakt: een slank heft van palmhout met een raadselachtig ingebrand teken, een lemmet in de vorm van een salieblad, en een draaivirool die het klaplemmet vastzet. Vandaag maakt nog steeds één werkplaats het mes, met de hand, precies waar het ooit begon.

Waarom dit mes anders is

In een oogopslag

Een mes ouder dan de geschiedenisboeken kunnen dateren

Het mes van Nontron dankt zijn naam aan het stadje in de Périgord Vert waar het al eeuwenlang wordt gemaakt. De geschiedenis reikt zo ver terug, en is zo verweven met legenden, dat niemand er een vaste datum op kan plakken. Waar kenners het over eens zijn is eenvoudiger: de Nontron geldt als het oudste mes van Frankrijk. Een Parijse tekst uit de vroege 13e eeuw, de Nomenclature des crieries de Paris van Guillaume de la Villeneuve, spreekt al over ‘Périgord-messen’.

De messenmakerij wortelde hier vanwege de geografie. Alles wat een messenmaker nodig had lag binnen handbereik: lokaal ijzererts, zo verbonden met de stad dat het mineraal nontroniet ernaar is genoemd, de palmhoutbossen van de heuvels van de Périgord, en het koude, heldere water van de rivier de Bandiat om de lemmeten te harden. De Gallische Petrocorii die hier woonden stonden bekend als voortreffelijke ijzerbewerkers, in de oudheid geprezen door de Griekse geograaf Strabo.

In de 17e eeuw was het ambacht stevig gevestigd. Rond 1653 vestigde Guillaume Legrand, een meesterslijper uit Parijs, zich in Nontron, en de eerste geschreven vermeldingen van de draaivirool dateren uit deze periode. Een eeuw later telde de bredere Périgord tientallen messenmakerijen, maar Nontron zelf bleef een klein werkplaatsstadje waar enkele families, vooral de Bernards en de Petits, het ambacht van generatie op generatie doorgaven.

De wereldoorlogen dunden hun gelederen uit. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden de messenmakers van de stad ingezet om vergrendelbare messen te maken voor het Franse ministerie van Oorlog, en tegen het eind van de jaren twintig bleef alleen de werkplaats Petit over. Die werd in 1928 de Coutellerie Nontronnaise. Nadat de werkplaats in de 20e eeuw van de familie Chaperon naar nieuwe eigenaren was overgegaan, behoort ze sinds 1992 tot de Forge de Laguiole, met het uitgesproken doel de kennis in Nontron te houden en tegelijk vooruit te kijken. In 2000 opende een nieuw atelier in de stad, en vandaag maken er nog steeds zo’n twintig messenmakers het mes met de hand.

Het raadsel van de vlieg

Bekijk een palmhouten Nontron van dichtbij en je ziet hem bedekt met fijne ingebrande tekens: rijen kleine stippen en een terugkerend motief van een omgekeerde V met daarboven drie punten. Nontron noemt dit motief de vlieg, en de oorsprong en betekenis ervan zijn verloren gegaan. Sommigen zien er een religieus symbool in, anderen het passer-teken van de Compagnons du Devoir, de rondtrekkende gezellen die ooit door de stad kwamen. Wat vaststaat: de pyrografie verscheen samen met het klomphefft, en wordt alleen op palmhout ingebrand.

De anatomie van een Nontron-mes

De vorm is in generaties nauwelijks veranderd. Een slank palmhouten heft, vaak afgewerkt als karperstaart of klomp, een lemmet geslepen tot de omtrek van een salieblad, en een virool op de overgang. Bij de klapmessen draait die virool om het lemmet open te vergrendelen, een idee dat in de 17e eeuw voor het eerst in Nontron werd opgetekend.

Het laatste huis van het Nontron-mes

Coutellerie Nontronnaise is de enige werkplaats die het mes van Nontron nog maakt, en is erkend als levend-erfgoedbedrijf (Entreprise du Patrimoine Vivant), een Frans staatslabel dat is voorbehouden aan zeldzame ambachten. Zo’n twintig ambachtslieden werken in het atelier in Nontron, dat tegelijk een klein museum is waar bezoekers de messen zien ontstaan.

De traditie staat hier niet stil. Naast de historische zak- en tafelmessen heeft het huis ontwerpers als Christian Ghion en Olivier Gagnère uitgenodigd om het oudste Franse mes voor de moderne tafel te herinterpreteren. De messenmakers zijn een vaste waarde op de Fête du Couteau, het messenfestival dat elke zomer in Nontron plaatsvindt, en hielden ooit een Guinness-record voor het kleinste klapmes ter wereld, een exemplaar van amper tien millimeter.

Leven met een handgemaakt mes

Niet in de vaatwasser. Palmhouten heften en koolstoflemmeten was je met de hand en droog je meteen af. Zo behandeld gaat een Nontron generaties mee.

Een beetje olie. Af en toe een druppel olie op het lemmet en het scharnier houdt een koolstofsnede helder en de klapwerking soepel.

Patina is normaal. Koolstofstaal wordt donkerder bij gebruik. Dat patina beschermt het lemmet en hoort bij het karakter van een gebruiksmes, het is geen gebrek.

Voorzichtig slijpen. Houd de snede op met een fijne steen of aanzetstaal. Goed onderhouden is een Nontron een metgezel voor het leven, en daarna.